A historia dun país non é igual que o país dunha historia. O país que Carlos Pazos constrúe na película “Eu inventei uns Llopis” baséase en feitos reais pero tamén é a súa propia historia, ou máis ben a historia de como se estrutura unha ficción, unha obra de arte, un poema musical: a dos seus “Novos Llopis”. A historia da revolución cubana adóitase contar linealmente: un período onde a corrupción do goberno de Batista e a presenza da mafia norteamericana aparentemente contrólano todo (aínda que nese mesmo período de esplendor e de corrupción xa os revolucionarios estaban a pisarlle os talóns ao ditador cubano); e un segundo e larguísimo período no que a ditadura de Castro evolucionará desde ser un movemento liberador fronte ao Imperio norteamericano (a “Cuba Libre” da propaganda revolucionaria) ata converterse nun réxime opresor en todos os niveis da vida social dos cubanos, incluíndo o da música. Isto non impedirá que a cultura siga florecendo e tamén a súa música autóctona e á vez a influída polos EE.UU., como o Rock and Roll que pasou a ser a música underground en Cuba a partir de 1963. Castro inventouse un termo para definir o que por aqueles mesmo anos na España franquista foi a “Lei de vagos e maleante” e que Castro, máis creativo que Franco, denominou como os “elvispreslianos”, polo famoso rei do Rock and Roll norteamericano Elvis Presley. O país dunha historia, desta historia, deste docufilm, é moi outro: nin denuncia nin renuncia á Historia senón que con fragmentos da intrahistoria constrúe unha nova realidade sonora e visual. Esta nova realidade é a dun grupo de Rock and Roll, “Os Llopis” (primeiro como Cuarteto Os Llopis Dulzaides e logo xa simplemente “Os Llopis), que existiu na época anterior á revolución, e despois desapareceu pero que Carlos Pazos reconstrúe, por unha banda a base de recordos e de vontade memorística extraída de documentos recuperados dos anos 50 do século pasado e, doutra banda, entrevistando a persoas que coñeceron, bailaron e amaron ao grupo musical Os LLopis. Por esta razón, o propio artista, Carlos Pazos, aparece na metade do filme dicindo: “Eu inventei uns LLopis”. É dicir, o director inventa un país dentro do país, unha historia dentro da Historia, os sons dunha música dentro do que é a brillante música cubana. A música de Carlos Pazos é a música deses LLopis que existiron aínda que tamén é a música das súas LLopis, inventados polo artista aínda que tan reais como os verdadeiros LLopis orixinais e, en última instancia, herdeiros daqueles que en verdade animaron o ambiente musical anterior á revolución de Castro. O reto, pois, deste documental (ou máis ben película) non é só o de recuperar unha parte da memoria musical dun país, senón o de construír nunha ficción tan poderosa como a realidade mesma, o de facer dunha memoria que foi tachada pola intolerancia e a estupidez dalgún revolucionarios pero que permaneceu viva na memoria colectiva de Cuba, dentro e fóra daquel país. A obra de Carlos Pazos pódese dicir que parte dunha “nostalxia activa”, dunha “melancolía dinámica”, viva, sempre sorprendente e sempre renovándose, facendo da fragmentación “recomposta” unha acción revitalizante, temporal e esteticamente. Realidades recollidas aquí e alá, en España, en Cuba e (ao final en París), para compoñer unha nova realidade máis poderosa que a realidade mesma, é dicir, unha obra de arte. Deste xeito, o anuncio dos cigarros Wiston con música e baile caribeños, aínda que tinguidos de modas e modos norteamericanos, aparecen desde o principio da película como un emblema sociocultural que o di todo: na cuba dos anos 50 por poderosa que fose a influencia norteamericana na illa todo terminaba sendo autenticamente cubano; algo que non se entendeu na época revolucionario porque se viu no Rock and Roll un símbolo do imperialismo norteamericano, cando en verdade a música é posible que teña unha orixe nun país pero en absoluto esa música é parte do aparello propagandístico, iso sería adxudicar aos políticos unha intelixencia que non teñen. En todo caso sería unha estratexia comercial, inclusive se fose así que máis dá, porque o pobo cubano soubo cubanizar ata os posteriores mísiles rusos, convertelos nun teatro do terror con música caribeña de fondo. As versións do Rock and Roll dos Llopis non só eran imitacións, eran adaptacións no fondo e na forma, eran apropiacións, cubanizaciones que os cubanos de entón, e os de agora, facíanas tan súas como calquera ritmo cubano, eran colaxes non imitacións. Do mesmo xeito que a película de Carlos Pazos non é un documental historicista, senón que se apropia de fragmentos da historia cubana para construír a súa propia historia, como o fai na súa obra plástica e fílmica. Fragmentos de realidades aparentemente desconectados adquiren unha coherencia e son unha pregunta incómoda: Por que todas as ditaduras e as democracias politicamente correctas (a peor secuela da democracia) con frecuencia ven na música un elemento socialmente perigoso, ameazante, invasor? Isto está implícito na película de Pazos (nin se di nin se explicita de ningunha maneira) porque o artista foxe sempre do explícito, ata cando el mesmo irrompe como protagonista cada día da rodaxe e vémolos cunha camisa colorida, tropical, diferente. Unhas camisas que din algo pero que non necesitan ningunha explicación. Entón, de que trata esta película? Esta película trata dunha mirada poética, e dunha escoita respectuosa do cubano e dos cubanos. Unha mirada que se detén en detalles da realidade cubana, pasada e presente, espazos, lugares, obxectos, xestos, rostros, coches, edificios en ruínas e un Hotel Riviera que, como di unha muller entrevistada, “está igual que nos anos 50”. Unha escoita que non discrimina entre os que saben moito ou entre persoas escollidas ao azar na rúa, persoas cuxa memoria é tan válida como a dun especialista en música cubana. Mirar e escoitar, esa é a función principal do artista, do poeta. Mirar e escoitar para apropiarse deses fragmentos visuais e orais e así construír a historia propia, a dun artista, a dun poeta, a dun país, a dunha obra cuxa grandeza está nesa acumulación de pequenos detalles que reunidos fannos chorar bágoas de crocodilo.

Sempre tiven unha relación estraña co tempo , e pregunteime moitas veces que é, como definilo? como aprehenderlo, e sobre todo, como “representalo”? No meu traballo sobre todo nas performance trabálloo en moitas ocasións, case coma se fose a súa “materia prima” e en xeral estrutúroas en función do mesmo, teniendo en cuenta, naturalmente, que nela coinciden moitos “tempos”, o meu, o propio da acción en se, o do espectador, o convencional do reloxo etc. Na acción hai un elemento procesual que axuda a percepción do mesmo, pero como “representalo” como traballalo na foto por exemplo? Pensando niso, cheguei á conclusión que a única maneira de “representalo”, de aprehenderlo plásticamente, era en función das pegadas que deixa. De aí o meu “Autorretrato no tempo 1981/2014”. Cada 5 anos (salvo as dúas primeiras 81/89) fágome unha foto, a curto pola metade e pego cada metade con todas as outras. Cada un deses rostros tivo “o seu tempo” e eu fun todos eles e vivín todos eses tempos. Nalgúns deses rostros sobre as fotos, recoñézome facilmente, pero noutros me custa, percíboos case como a máscara do actor no teatro grego. Se, fun todo iso, pero sigo séndoo ou o tempo borrouno?

Demostrouse cientificamente que "o noso estómago ten un cerebro con tantas neuronas como o dun gato"", é dicir, o noso aparello dixestivo tamén pensa, emociónase , sofre, chora, ri... Comer poemas é moi recomendable e comerse a imaxe dun artista alégrache a vida. Esta performance trata diso: da experiencia estética estomacal.

Hai 24 permutacións de (1, 2, 3, 4), porque 4-3-2-1= 24. Pero cal é a orde correcta? Cal é a mellor maneira de conectalas? Hai moitas solucións lóxicas e rigorosas, das cales 8 precísanse nestes debuxos.

A arte non pode tomarse xamais como un asunto positivo. A arte non pode deberse a ningún dos atributos que o dicionario relaciona co concepto positivo: bo (moralmente), efectivo ou útil. A arte non debe servir para nada. Iso exclúe a denuncia, por suposto: a arte como medio de comunicación, como panfleto-misal... A arte é un procreo que existe para lembrarnos que a vida é unha resta en si mesma. A arte como suma é cínico, infantil, inmoral... Ocórreseme que na arte actual mal entendido como político converxen todas as perversións que critica. Mirada presuntuosa, autosuficiente, reduccionista, ineficiente, castradora, maniquea, acrítica, antiestética... A arte mal entendida como político é, en todo caso, un floripondio, o pago en cotas dun estilo de vida baseado na autocompracencia para chegar a fin de mes. E a alegría, o dispendio, a luxuria, a morte...? Todo iso vai ao basural e débese pacientemente reciclar para darlle nova vida e seguir tentando ganduxar o discurso da negación. Un fío de Ariadna desaparecido, enredado no crebanoces da arte dos nosos días: o mercado-tenaza, a arte como froito que alimenta unha pirotecnia baleira, sen luz nin cor, apenas estrondo. A arte é un asunto extremadamente serio, polo que se debe tomar coa máis profunda ironía. Da ironía subxace, case sempre, outro aspecto básico: o lúdico, o xogo. O terreo de xogo acoutado no que inscribir os nosos desmáns. Todas as fugas. Carlos Pazos fai da memoria o seu campo de xogos. E a memoria debemos inventala para que nos resgarde da intemperie da realidade primeira: a realidade do po, de lles ditades... C. P. escapa desa mísera realidade convertendo os refugallos en recordos, recordos que el chama lembranzas... Unha denominación afrancesada (ou mellor, proustiana) para referirse ás súas recreacións en forma de obxecto, e por alusión directa á mal chamada baixa cultura. Aínda que o xesto fundamental, o realmente valioso, é ver como introduce a ficción mediante o emprego do galicismo lembranza. Aí delátanos todas as súas intencións: calquera parecido coa realidade será pura coincidencia. Os recordos acoden a nós como pesadelos, mentres que nós recorremos a eles como auxiliadores. Ou nos asaltan, ou ben os evocamos. Esa dobre dirección é fundamental para comprender o vínculo de C. P. coa súa obra. Tamén podemos inventar pesadelos que nos amparen. No caso de C. P., talvez invente pesadelos que evoca para tornar máis desoladoras as súas pezas. Nunca saberemos de que lado da rúa está. C. P. percorrendo basurales para facerse con restos de naufraxios, de desexos, de condicións de posibilidade... E ensamblar anacos para fabricar artefactos literarios. Un obxecto que falará, inevitablemente, do seu fracaso: do seu fracaso de ficción, convertido desde sempre nese tímido aprendiz de estrela. A vida supéranos en ironía. A vida supéranos en todo. Lanzamos unha obra ao mar, a botellita ben selada, e desde o futuro alcánzanos un boomerang que nos corta a cabeza. Aspiración de cabezas cortadas. Iso é transcender a morte. Retratos estrelados no faiado dos vagalumes.

Os papeis da Habana é unha serie de 35 colaxes realizadas durante as cinco semanas (un por día) que durou a rodaxe de Eu inventei uns Llopis. Contrariando o meu uso habitual do malgasto e a miña alerxia ás manualidades, recorro á acuarela e acomódome, de mala gana, á imposibilidade de barroquismo. Este diario plástico exponse por primeira vez nesta mostra.