Agora que a historia está como detida, borrosa e parada, todo máis preto e máis lonxe que nunca, asimilado e empequeñecido nas imaxes de uso instantáneo da pantalla do computador, a nostalxia, perigoso veleno que Pazos coñece ben, ataféganos co recordo do século XX e do escenario apoteósico na fase final da Historia da arte. Nados ao redor dunha ducia de anos antes que eu, Morquillas e Pazos xa estaban alí cando, con máis paixón que intelixencia, daba os meus primeiros pasos nesta palestra. Ambos xurdiran unha década antes, no ámbito crepuscular da arte conceptual, clausurando o ciclo das vangardas e eu facíao no colofón, epígono ou bóla extra que veu representar a transvanguardia. Irmáns maiores, mestres na galería e no bar, seguinos a través do caos, entre as tebras dunha festa, que, cada vez máis pousada e aburrida, acabou dexenerando nun labirinto funcionarial plomizo e asfixiante, onde, cada un polo seu lado, xa sen rumbo nin sentido, agora movémonos. Estrella caídas, bonzos tolos, mutantes do paraíso. A arte dos vinte últimos anos do século vinte foi o mellor que se fixo en España, dígoo por se alguén quere estudalo ou coleccionalo. Moito mellor que o dos primeiros vinte e un anos do século vinte e un. Pero diso non tivemos a culpa nin Pazos, nin Morquillas, nin eu. Supoño que é cousa de eleccións e seleccións, equipos e axendas. Solitarios francotiradores, saboteadores e náufragos exageradamente individualistas pouco temos que dicir nun discurso coral e xornalístico onde as ras, como no parlamento que instalou unha vez Morquillas, croan ao unísono baixo a batuta do Innombrable. Disidentes profesionais en tempo de corrección, consenso e convención. O reencontro con eles nos verdes outeiros galaicos conforma un estraño ritual, unha cerimonia, unha celebración daquelas actitudes que conformaron o fin de século e nosas propias historias persoais. A nostalxia é velenosa porque enmascara sempre unha pena, unha perda, facéndoa máis profunda. Haberá que tentar que a cerimonia non sexa funeraria, unha festa do recordo, senón que sexa a invocación a un espírito que espero que non estea xa definitivamente perdido, ou quizais mesmo a un enteiramente novo.

Disección 3, autorretrato, detalle Traballo á moda e á antiga. Nada podo permitirme desprezar pois son artista dobre por gusto e profesión, tamén polo si ou polo non o demais resulta escaso e por temor intercadente pois observo que adoita crecerse mal e raro. Rexeitamento por tanto o provisional velado, o que non é definitivo en escaseza, do que volve salvarme o instante da práctica, na que tanto en arte allea ou propio, abomino a frontalidad pero tamén a bambalina, sen desprezar andar ou que me arrastren por camiño equivocado, por aresta confusa e perigosa, da que por sorte e por agora sempre volvo para comezar o mesmo. Adoito exhibir como moitos, inmensas esculturas e pesadas laxas cuspidas en cemiterios onde o sol –demócrata- non conmove. Rogo por iso o disimulo. A trama argumental da miña desorde é descoidada, veloz ou lenta, abunda en precisións e en meras coincidencias. Saturo as doses por debilidade ou forza, por uso terapéutico. Pero adoito declinar esterilidade e compracencia e non me distancio do amado por protección a min mesmo, pois a miña debilidade e forza son desesperadas e atónitas e permiten executar o volatín que previamente os meus dous yos calcularon precavidos. Dalgunha caída conservei cincocentas muletas de lisiado que axudaron a consolidar unha exquisita técnica de susto e sedución. Amo a crise, o espectáculo accidental árido, a precisión discreta, o anterior enunciado futuro. Fuxo por tanto do sol e da sombra, pero tamén do silencio sen alarma, salvo que o corazón oposto ruxa bombeando a súa pel para purificar de suor a bágoa. Tamén amo tontamente interpretar o prohibido, os ollos expletivos sen considerar a súa proximidade ao pasto ou o despacho de billetes. Atráenme as pancas bárbaras rexeitadas por Arquímedes, as súas arcaicas e fraternas labores rotatorios de queixumes e risas solidarias, onde desmonto leis anteriores á miña sensibilidade, da que tamén son autónomo salvo onomásticas nostálxicas. Todo isto cando durmo, na cama circular do soño, que é realmente cando aprendo, cando durmo, cando declino as pálpebras para non ver o tremor da corda no meu abismo imaxinario, onde nado, falsamente; onde agrado e agrando á curiosidade en saltos definitivos de trapecio, geománticos e inversos. Odio demasiado, pois demasiado uso ou me cerca. Crezo niso raro e mal: maleducado non falo aos cadáveres, traizoo envolvéndoa a miña nudez burlesca, bendigo con esputo aos ofidios, reverto sobre min a miña oposición, non como no mesmo prato, ofendo ás miñas desculpas e en situacións idénticas podrezo a cor e a palabra. Para sandarme niso, sádico en coñecemento e previsión, malgasto o deterxente arrastrando a senil cadea na letrina que empuxo con puído luva de distancia. Aínda que fuxa do maligno e abrace o benéfico, estou próximo á confidencia de quen prosegue perseguir a carencia de tempo que Juan Ramón buscaba para usar o desprezo infinito. E sempre, ao final e ao principio, odio a Hipnos o irmán xemelgo da morte e a Talos o autómata: ao político desde calquera poro. Vivo onde habito, no meu proxecto do eu, sen buscar nin atopar, estando, sen abusar do chicle. Deféndome das emocións e me entristece a ignorancia. Tabaco, sentimento e sensibilidade –tamén a falsa- sempre van no meu peto. A pesar de saber que o exercicio coherente da traizón doce e sensible do esbirro é proporcional á quilometraxe do exilio, aquí quédome, pero á beira, gozando os privilexios morais e económicos da nosa civilización occidental, examinando o argumento da perda, habitando o perfil da moeda que arrincono, que parlamento xunto a outros asuntos de equilibrio. Son o suficientemente forte para ser dobre e débil para soportar esa aparencia, do que resulta unha dobre aparencia que sempre garda para ser usada, a inxenuidade –tanto en presenzas e en ausencias-, o alimento da miña capacidade permeable. Saco ademais e sempre o lixo. Sei pouco e suficiente para entender segundas sobre primeiras fáciles que a xenealoxía xeral explica. A miña visión da monotonía normalizada non é plana, aínda que ese dobre destino que otea divertido o horizonte, posúe algúns efectos secundarios de tipo atormentado que non veñen de simples reciclaxes senón de observación atenta ao plan do inimigo, de quen se que sabe que o futuro non é información senón o informe. Non ignoro por tanto que Deus videt. Sei tamén que a miña independencia molesta máis que o meu traballo, sobre todo ao chosco que visiona para o cego, ante o cal tento alcanzarme a tempo, non levar roupa vella e reforzar o meu coñecemento de que o animal é inimigo innecesario, pois a pesar do meu interese nelas, realmente, non colecciono caveiras.

Hai o silencio e o que se silencia. “A persistencia desobediente" céntrase na segunda opción. Entre as moitas formas de "tempos rebeldes", algunhas están absolutamente esquecidas e en profundo silencio. É o caso da guerrilla galega coñecida como "Maqui". 
Os maquis estiveron activos en Galicia desde o final da Guerra Civil Española ata finais dos anos cincuenta. Entre eles, algúns foron detidos, torturados e asasinados pola policía. Como o caso de Benigno Andrade, coñecido como Foucellas. Guerrilleiro activo ata a súa morte por execución dentro da prisión no ano de 1952. O vídeo centra a atención na súa última noite antes da execución, na que estivo acompañado polos seus fillos. 
O vídeo intégrase no que se chama "impulso arquivística", é dicir, obras que, por elección, queren traer ao presente unha historia que non é a oficial, a dos gañadores. Concentrándose en personaxes e eventos escuros e apagados, estes permiten outra mirada que quere sobrevivir ao dobre silenciamiento. Ao que está no seu momento e ao que na presente raíña. Un posicionamento que rescata o pasado como forza motriz para a comprensión do presente - o noso é un tempo de recordo. Talvez, por iso, a forma máis adecuada para expresar o noso tempo sexa en forma do espectral. Unha corporación silenciosa e quizais asombrada, dun renacemento ontolóxico do tempo, agora sobre a forma da activación silenciosa da memoria. Non hai obra sen tempo e unha obra habitada por ese silencio espectral que é a presenza dunha temporalidade complexa que comprende o pasado, o presente e, tamén, o futuro é, seguramente, unha obra politizada, porque recoñece, como diría Fredric Jameson a súa cartografía cognitiva e, ao facelo, posiciónase ante a pandemia contemporánea das imaxes. Refúxiase na sombra, é dicir, en silencio. Por iso, todo o vídeo está habitado só por sombras que aparecen fugazmente na escuridade que o domina. Por iso, o vídeo pon unha temporalidade resistente no seu desenvolvemento ao optar pola lentitude (máximo anacronismo nestes tempos de instantaneidade) que lle é inherente. A parada que esixe solicita ao espectador (emancipado, como diría Rancière) cara a unha nova forma resistente de observar. Aquilo que foi condenado polo modernismo e que hoxe, tras o cegamento da velocidade, é quizá o elemento político máis importante para os artistas: a idea contemplativa do tempo. Unha idea afastada da pasividade que se lle atribuía, máis ben unha noción activa de pura resistencia da mirada. De aí, tamén, o hiato temporal entre as palabras do principio e as do final. É neste "entremedio" onde se profundan as condicións de existencia de quen, como os maquis, optaron polo silencio clandestino da guerra de guerrillas. En tempos de guerra, como os que vivimos hoxe, e nos que a Razón, como xa demostrara coa violencia desatada no seu nome en dúas guerras mundiais (unha delas ensaiada na Guerra Civil española), será de suma importancia reflexionar sobre estes actos románticos. De aí a importancia destes escuros personaxes que teñen tanto que ensinarnos. Tan pronto como queiramos e teñamos o tempo necesario para facelo.

Este vídeo forma parte dunha serie chamada "art statement's". En cada un deles investíganse un ou varios elementos do universo das prácticas artísticas. Neste caso concreto, dous elementos importantes: o monocromo e o silencio. O monocromo é unha especie de silencio cromático. Filmado na illa de Fogo, en Cabo Verde, este vídeo contén como elementos centrais, por unha banda, un fenómeno climático -a néboa- que contribúe de forma decisiva a que a realidade e a paisaxe transfórmense nun todo monocromo; por outro, o feito de que estea filmado no interior do cráter dun volcán no que se instalou obstinadamente unha poboación. Os volcáns son portadores de vida (terra fértil) e de morte e destrución (erupcións). Xa despois das imaxes filmadas, unha nova erupción volveu a destruír todo o que existía. E o silencio instalouse, unha vez máis. Por iso, entre a espesa néboa que fai que todo sexa etéreo, monocromático e case espectral, visible nas figuras que se moven e o silencio que se instala tras a erupción, constrúese todo no vídeo. A néboa nas imaxes transforma ás persoas en sombras. As sombras teñen todas as identidades que queremos. A densa néboa, ao volver as imaxes case monocromas, inhibe as diferenzas, pero non as anula. Todo o contrario. Déixalles tranquilos. Ser o que son. Para que cando a néboa despéxese, poidan seguir sendo o que son, sen medo nin preocupación. Non se trata, pois, dunha néboa sebastianista*; é, máis ben, un elemento que potencia a diferenza, é dicir, a identidade, calquera identidade. As imaxes fan referencia ao volcán e aos vastos campos de lava que xa produciu. Coñecemos a desolación que provoca, pero tamén a perseveranza das persoas que insisten en quedar alí. Unha voz en off dinos repetidamente "non queda nada por contar", unha cita dunha das dramaturxias de Beckett. A néboa e o silencio son elementos esenciais da memoria colectiva e da historia portuguesa. Á súa maneira, este vídeo tamén tenta reflexionar desde esa continxencia, ás veces dramática, ás veces alegre, pero, sobre todo, moi presente. Sempre. Porque case sempre non queda nada por contar. Por último, quero dicir que este vídeo está dedicado a un curmán, case un irmán, que tamén desapareceu na néboa, pero que segue, aínda que de forma absolutamente silenciosa, vivindo intensamente dentro de min. *D. Sebastián (1554-1578) converteuse nun mito tras a súa desaparición na batalla de Alcácer Quibir, no norte de África. Ao redor del naceu o mito do "sebastianismo", a esperanza de que regresase un día, nunha mañá de néboa, para salvar ao país de todos os seus problemas.